English
SDG Planning Calendar 2020

SDS Organizational Credibility Development Project

UNESCO Chair Programme

The United Nations Academic Impact (UNAI)


SDS Family:

Upcoming Events:
«آب» می‌تواند عامل هم‌افزایی منطقه باشد
1079
افغانستان و ایران، دو کشور همسایه و پر از اشتراکات تاریخی سال‌هاست که به‌خاطر هیرمند، با مشکلات مشترکی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ آیا می‌توان در سالگرد یکی از بزرگ‌ترین اتفاقات سیاسی کشور همسایه، یعنی استقلال کشورشان امیدوار بود که سایه بحران آب از روابط میان ایران و افغانستان برود؟

افغانستان و ایران، دو کشور همسایه و پر از اشتراکات تاریخی سال‌هاست که به‌خاطر هیرمند، با مشکلات مشترکی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ آیا می‌توان در سالگرد یکی از بزرگ‌ترین اتفاقات سیاسی کشور همسایه، یعنی استقلال کشورشان امیدوار بود که سایه بحران آب از روابط میان ایران و افغانستان برود؟ با محمد درویش، مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست، سخن گفته‌ایم:

به‌عنوان یک ایرانی فعال در حوزه محیط‌زیست چه سابقه آشنایی‌ای با کشور افغانستان دارید؟

تا به امروز فقط به‌خاطر تالاب هامون و مسئله حقابه هیرمند این کشور را می‌شناختم. اما متأسفانه شناختی که ما نسبت به این کشور داشتیم به‌خاطر شرایطی که تا چندسال پیش بر آن حاکم بوده، ناقص بوده است. کمتر آماری در زمینه محیط‌زیست و منابع آبی و حیاتی این کشور منتشر شده و موضوع محیط‌زیست به‌طورکلی برای شهروندان این کشور آن‌قدر جدی نبوده است که بخواهند در فضاهای مجازی، خصوصا وبلاگ‌ها و سایت‌ها به آن اشاره خاصی داشته باشند. البته خود دولت افغانستان هم در طول این سال‌ها به دلیل مسائل امنیتی به موضوع محیط‌زیست کمتر پرداخته تا جایی که من به‌عنوان یک ایرانی همواره فکر می‌کردم، کشور افغانستان به دلیل توسعه‌نیافتگی توانسته محیط‌زیستش را بکر نگه دارد اما واقعیت چیز دیگری است.

 پس از تحولات سیاسی این کشور، نیمه تاریک محیط‌زیست در افغانستان هویدا شد؟

بله، برخلاف تصور من، متأسفانه در کشور افغانستان به دلیل فقر بیش‌ازحد مردم، گزارش‌های زیادی وجود دارد که از تخریب محیط‌زیست می‌گوید؛ میزان بالای تخریب جنگل‌ها، چرای بی‌رویه و خشک‌سالی شدید که آسیب شدیدی به چراگاه‌های این کشور وارد کرده به‌حدی است که این کشور هم در زمینه محیط‌زیست و حیات‌وحش در وضعیت مناسبی قرار ندارد یا لااقل آن‌قدر که تصور می‌کردیم، بکر نیست.

‌یکی از موارد کدورت میان ایران و افغانستان آب هیرمند است. فکر می‌کنید چطور می‌شود در عین همبستگی، این مسئله به نتیجه روشنی برسد؟

بدون تعارف‌های رایج، به نظرم باید میان ایران و افغانستان یک نگاه مشترک بر سر مسئله آب به وجود بیاید تا شاهد نتیجه روشنی باشیم. مثلا می‌توانیم برای کشور افغانستان، خدماتی تعریف کنیم و در ازای آن از افغانستان بخواهیم که اجازه دهد، جریان مستمر در رودخانه هیرمند جاری باشد تا به هامون برسد. واقعیت این است که اگر شرایط هیرمند در یک بازه زمانی کوتاه‌مدت همچون شرایط فعلی باشد، شاهد بدل‌شدن منطقه به یک چشمه گردوخاک بزرگ خواهیم بود که دیگر نمی‌شود برای آن کاری کرد.

‌یعنی دل‌بستن به معاهدات بین‌المللی که تابه‌حال وجود داشته، نمی‌تواند زمینه‌ساز باشد؟

اگر بخواهیم صرفا به کنوانسیون‌های جهانی اکتفا کنیم، واقعیت این است که طرف مقابل می‌تواند از دادن حقابه به ما شانه خالی کند. راه جایگزین، ورود به یک تعامل برد- برد است مثلا اعطای برق و دریافت آب از افغانستان باشد.

‌بخشی از جمعیت ایران و افغانستان، محلی‌ها و همسایگان رودخانه هیرمند هستند که از دل این کشور آمده و تا هامون امتداد می‌یابد. فرهنگ شهروندان برای نجات این تالاب، آماده است؟

باید قبول کنیم که مناطق مجاور هیرمند، چه در ایران و چه در افغانستان جزء محروم‌ترین مناطق هر دو کشور است که شاخص‌های اصلی در آن رشد نکرده و جوامع محلی متأسفانه با مشکلات زیادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، برای نمونه کافی است دقت کنیم که فقط در استان سیستان‌وبلوچستان ما شاهدیم که بیش از 90 درصد مردم، عضو کمیته امداد هستند و همین موضوع سبب شده که مشکل فقر، معیشت و ناامنی نگذارد شاخص‌های توسعه رشد مناسبی داشته باشد و طبعا مردم هم چندان برای دفاع از محیط‌زیست این منطقه آموزش ندیده‌اند. به اینها، خشک‌شدن منطقه و شدت بادهای 120روزه را هم بیفزایید. البته در افغانستان وضع از این هم بدتر است.

‌نقش دولت‌ها در این زمینه چیست؟

دولت‌ها باید در قالب توان‌افزایی جوامع محلی آگاهی‌ها را در این زمینه افزایش دهند تا جایی که «آب» می‌تواند به‌جای جدایی میان دو ملت، عامل، هم‌افزایی مردم این منطقه فراتر از مرزهای جغرافیایی شود. واقعیت این است که اگر انبار غله هامون زنده شود، بخشی از عواید آن نصیب کشور افغانستان و مردمش هم خواهد شد و شاید از همین منظر بتوانیم امیدوار باشیم که دولت افغانستان اقدام به ساخت سدهای بیشتر بر مسیر هیرمند نکند.

‌اخیرا هم در افغانستان سد تازه‌ای افتتاح شد که آنها را شاد کرد اما به نظر می‌رسد برای محیط‌زیست جنوب‌شرقی ایران، خساراتی را در پی داشته باشد.

 

خب، ما نمی‌توانیم در برابر این اقدام به‌صورت قهری وارد شویم. اما واقعیت این است که چنین نوع نگاهی می‌تواند به‌زودی خطر جنگ آب در منطقه را افزایش دهد. این نگاهی است که هم‌اینک، دولت ترکیه داشته و مانع شده که 38 میلیارد مترمکعب آب به سمت بین‌النهرین برود و نتیجه‌اش، توفان‌های گردوخاک شده است. اگرچه در این زمینه، استدلال این است که «وقتی دیگران موضوعی را رعایت نمی‌کنند، چرا ما رعایت کنیم؟» اما ما می‌توانیم این نگاه آزمندانه که در منطقه حاکم شده است را با همکاری کشور افغانستان تغییر بدهیم؛ می‌توانیم در یک تعامل افق تازه‌ای از تعاملات محیط‌زیستی را در آسیای جنوب‌غربی حاکم کنیم که عوایدش تمام کشورهای این منطقه را به سمت توسعه پایدار ببرد.

 

* این یادداشت پیشتر  در روزنامه‌ی شرق منتشر شده است.

 

Authorized Signatory:

Collaborators: